สายพันธุ์กัญชา Indica กับ Sativa ต่างกันอย่างไร และกัญชาพันธุ์ไทยมีอะไรบ้าง (2569)

สรุปสั้น

• Indica และ Sativa เป็นชื่อที่นักพฤกษศาสตร์ตั้งขึ้นในศตวรรษที่ 18 ปัจจุบันหลายแหล่งจัดให้เป็นชนิดย่อยของ Cannabis sativa ชนิดเดียว ส่วน "Hybrid" คือคำเรียกในตลาดสำหรับพันธุ์ลูกผสม
• งานวิจัยปี 2564 ในวารสาร Nature Plants พบว่าฉลาก Indica/Sativa บอกพันธุกรรมและเคมีของพืชได้ไม่แม่น
• นักวิทยาศาสตร์นิยมจัดกลุ่มตาม Chemotype คือ THC เด่น, สมดุล THC:CBD และ CBD เด่น
• กัญชาพันธุ์ไทยที่มีเอกสารรองรับ เช่น หางกระรอกภูพาน ST1, หางเสือสกลนคร TT1, ตะนาวศรีก้านขาว WA1, ตะนาวศรีก้านแดง RD1 รวมถึงพันธุ์ขึ้นทะเบียนอย่างสุรนารี และ KD
• สายพันธุ์ไม่เปลี่ยนสถานะทางกฎหมาย ช่อดอกทุกพันธุ์เป็นสมุนไพรควบคุม และสารสกัด THC เกิน 0.2% ยังเป็นยาเสพติดประเภท 5

สายพันธุ์กัญชาคืออะไร: ที่มาของชื่อ Indica และ Sativa

คำว่า สายพันธุ์กัญชา ที่คนไทยค้นหากันมาก มักหมายถึงการแบ่ง Indica, Sativa และ Hybrid แต่ชื่อเหล่านี้มีรากมาจากพฤกษศาสตร์ คาร์ล ลินเนียส ตั้งชื่อ Cannabis sativa ไว้ในปี ค.ศ. 1753 โดยคำว่า sativa แปลว่า "ที่ปลูกเลี้ยง" ต่อมาในปี ค.ศ. 1785 ฌอง-บาติสต์ ลามาร์ก ตั้งชื่อ Cannabis indica จากตัวอย่างพืชที่เก็บได้ในอินเดีย

Sativa คือ อะไรในเชิงรูปร่าง? นักพฤกษศาสตร์บรรยายว่าเป็นต้นสูง แตกกิ่งโปร่ง ใบย่อยยาวและแคบ ส่วน Indica คือ ต้นเตี้ย ทรงพุ่มแน่นคล้ายกรวย ใบย่อยสั้นและกว้าง ทุกวันนี้ฐานข้อมูลหลายแห่งจัดกัญชาเป็นชนิดเดียวคือ Cannabis sativa ที่มีชนิดย่อย sativa, indica และ ruderalis แต่ก็ยังมีนักวิชาการบางกลุ่มเสนอให้แยก indica เป็นชนิดต่างหาก ประเด็นนี้จึงยังถกเถียงกันอยู่

ส่วนคำว่า marijuana (ที่หลายคนค้นว่า "marijuanas คือ") เป็นคำเรียกกัญชาประเภทที่ใช้สาร THC ในหลายประเทศ บทความทบทวนวรรณกรรมในวารสาร Plants (2565) อธิบายว่าการแยกกัญชง (hemp) กับ marijuana ในต่างประเทศมักใช้เกณฑ์ THC 0.3% ของน้ำหนักแห้ง ซึ่งต่างจากเกณฑ์ของไทย

ทำไมนักวิทยาศาสตร์บอกว่าฉลาก Indica/Sativa ไม่แม่น

ในตลาด คำว่า indica sativa ถูกใช้เป็นฉลากสินค้ามากกว่าเป็นชื่อทางพฤกษศาสตร์ ทีมวิจัยจาก Dalhousie University, Wageningen University & Research และ Bedrocan ศึกษาตัวอย่างกัญชาหลายร้อยตัวอย่าง และตีพิมพ์ใน Nature Plants ปี 2564 ผลที่สำคัญคือ:

• ฉลาก Indica/Sativa ทำนายพันธุกรรมและองค์ประกอบทางเคมีของตัวอย่างได้ไม่ดี
• ชื่อทางการค้าก็เช่นกัน ตัวอย่างที่ใช้ชื่อเดียวกันมักต่างกันพอ ๆ กับตัวอย่างที่ใช้ชื่อต่างกัน
• พบความเชื่อมโยงอ่อน ๆ กับเทอร์ปีนบางตัวที่ให้กลิ่น ตัวอย่างที่ติดฉลาก Indica มักมีเทอร์ปีนกลิ่นดิน ส่วนฉลาก Sativa มักมีกลิ่นผลไม้หรือคล้ายชา

นักวิจัยจึงเรียกร้องให้มีระบบตั้งชื่อที่อิงหลักฐาน โดยเฉพาะเพื่อผู้ป่วยที่ใช้กัญชาทางการแพทย์ งานใน Frontiers in Plant Science (2564) ก็ระบุทำนองเดียวกันว่าคำ Sativa/Indica ไม่เพียงพอสำหรับการใช้ทางการแพทย์ เพราะมักอิงแค่รูปทรงใบ และการผสมข้ามพันธุ์มาหลายรุ่นทำให้ฉลากเชื่อถือได้น้อยลง

ข้อควรระวัง: ฉลาก "Indica", "Sativa" หรือ "Hybrid" บนสินค้าไม่ใช่ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ยืนยันองค์ประกอบของพืช สิ่งที่บอกได้จริงคือผลวิเคราะห์ปริมาณ THC และ CBD จากห้องปฏิบัติการ และการใช้กัญชาทุกรูปแบบควรอยู่ภายใต้การดูแลของผู้ประกอบวิชาชีพตามกฎหมาย

Chemotype: วิธีจัดกลุ่มที่นักวิจัยใช้จริง

แทนที่จะดูรูปทรงใบ นักวิจัยนิยมจัดกลุ่มกัญชาตาม Chemotype คือสัดส่วนของสารแคนนาบินอยด์หลัก (อ่านพื้นฐานเพิ่มได้ที่ CBD กับ THC ต่างกันอย่างไร) ระบบที่ใช้กันทั่วไปเป็นดังนี้

หมายเหตุ: บางเอกสารสลับเลข Type II กับ Type III ระหว่างกลุ่ม "สมดุล" และ "CBD เด่น" จึงควรดูคำอธิบายประกอบเสมอ

บทความทบทวนใน Plants ระบุว่าสัดส่วนแคนนาบินอยด์มีความคงที่มากกว่าปริมาณ เพราะปริมาณสารแปรผันตามสภาพแวดล้อมและอายุพืช ส่วนงานใน Frontiers in Plant Science สามารถจัดต้นกัญชา 82 ต้นเข้า 3 กลุ่ม Chemotype ได้แม่นยำ 100% ด้วยการวิเคราะห์สารทุติยภูมิ นี่คือเหตุผลที่ Chemotype มีประโยชน์กว่าฉลาก Indica/Sativa

กัญชาไทยมีกี่สายพันธุ์: พันธุ์ที่มีเอกสารรองรับ

คำถาม กัญชาไทย มีกี่สายพันธุ์ ไม่มีคำตอบตัวเลขเดียว เพราะพันธุ์พื้นเมืองกระจายอยู่หลายพื้นที่และมีการขึ้นทะเบียนพันธุ์ใหม่ต่อเนื่อง ด้านล่างคือพันธุ์ที่เราตรวจสอบเอกสารได้

4 พันธุ์จากโครงการของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ — เมื่อปี 2564 กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ร่วมกับมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลอีสาน วิทยาเขตสกลนคร และภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ศึกษาลักษณะพฤกษศาสตร์ เคมี และพันธุกรรมของกัญชาไทย 4 พันธุ์เพื่อใช้ทางการแพทย์ ได้แก่

• หางกระรอกภูพาน ST1 — Type II สัดส่วน THC:CBD ราว 1:1
• หางเสือสกลนคร TT1 — Type I THC สูง
• ตะนาวศรีก้านขาว WA1 — Type I THC สูง
• ตะนาวศรีก้านแดง RD1 — Type III CBD สูง

Thai PBS รายงานว่าในเดือนมิถุนายน 2564 สถาบันวิจัยสมุนไพรของกรมฯ ส่งมอบพันธุ์เหล่านี้ให้ มทร.อีสาน สกลนคร และมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตเฉลิมพระเกียรติ สกลนคร ขยายพันธุ์เป็นแหล่งเมล็ดสำหรับเกษตรกรและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ รวมถึงมีแผนวิจัยสารสกัดจากราก

หางกระรอก ยังถูกกล่าวถึงในบทความทบทวนของวารสารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ว่าเป็นพันธุ์ไทยที่มีชื่อเสียงในระดับโลก และมักมี THC สูง

พันธุ์ที่ขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร — ตาม พ.ร.บ.พันธุ์พืช พ.ศ. 2518 เช่น

• สุรนารี 1 (ฝอยทองสุรนารี 1), สุรนารี 2, สุรนารี 3 ของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี รับใบสำคัญเมื่อ 21 เม.ย. 2566 โดยสุรนารี 2 คัดเลือกจากประชากรพันธุ์ "ฝอยภูผายล" ที่ได้รับจาก มทร.อีสาน สกลนคร ส่วนสุรนารี 3 มีสัดส่วน THC:CBD ใกล้เคียง 1:1
• กัญชา พันธุ์ KD — ตามเอกสารกรมวิชาการเกษตร ผู้ยื่นขอขึ้นทะเบียนเป็นบุคคล 2 ราย พันธุ์นี้ได้จากการผสมพันธุ์ "ท้องนาง" ที่คัดจากประชากรบนเกาะเต่า จ.สุราษฎร์ธานี กับต้นที่ไม่ทราบพันธุ์ คัดเลือกต่อเนื่อง 12 ชั่วรุ่น ช่อดอกแห้งมี THC เฉลี่ย 8.85% และ CBD 2.23% (w/w) ประชาชาติธุรกิจรายงานการรับรองพันธุ์ KD พร้อมพันธุ์ เขียวพงัน 01 ของกลุ่มวิสาหกิจชุมชนใน จ.สุราษฎร์ธานี เมื่อมีนาคม 2566

เปรียบเทียบกัญชาพันธุ์ไทยที่มีข้อมูล

ตัวเลขเหล่านี้มาจากเอกสารของผู้พัฒนาในสภาพการปลูกเฉพาะ ไม่ใช่ค่ารับประกันของทุกต้น

สายพันธุ์ไม่เปลี่ยนสถานะทางกฎหมาย

ไม่ว่าจะเป็น Indica, Sativa หรือพันธุ์ไทย กฎหมายมองที่ส่วนของพืชและปริมาณสาร ไม่ได้มองชื่อพันธุ์

• ช่อดอก ของพืชสกุล Cannabis เป็นสมุนไพรควบคุมตามประกาศ สธ. ซึ่งมีผล 26 มิ.ย. 2568 จ่ายได้เฉพาะตามใบสั่งของผู้ประกอบวิชาชีพที่กำหนด ไม่เกิน 30 วัน และห้ามขายออนไลน์หรือโฆษณา
• สารสกัด จากพืชสกุล Cannabis เป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 5 ยกเว้นสารสกัดที่มี THC ไม่เกิน 0.2% โดยน้ำหนักที่ได้รับอนุญาตและมาจากพืชที่ปลูกในประเทศ ดูภาพรวมที่ สรุปกฎหมายกัญชาไทยล่าสุด
• กัญชง vs กัญชา — ไทยนิยามกัญชงว่ามี THC ในใบและช่อดอกไม่เกิน 1.0% ของน้ำหนักแห้ง ซึ่งต่างจากเกณฑ์ 0.3% ในต่างประเทศ อ่านต่อที่ กัญชงคืออะไร ต่างจากกัญชาอย่างไร
• ครม. เห็นชอบร่าง พ.ร.บ.ควบคุมกัญชาเมื่อ 22 ก.ย. 2569 โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขยืนยันว่าปัจจุบันกัญชาใช้ได้ทางการแพทย์เท่านั้น ร่างนี้ยังไม่มีผลบังคับใช้

การปลูกกัญชาไม่ว่าพันธุ์ใดก็ต้องเป็นไปตามเงื่อนไขทางกฎหมาย ดู ปลูกกัญชาที่บ้านได้ไหม และ ประโยชน์และความเสี่ยงของกัญชา ประกอบ

สรุป

การแบ่งสายพันธุ์กัญชาเป็น Indica กับ Sativa มีที่มาทางประวัติศาสตร์พฤกษศาสตร์ แต่ในทางวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน Chemotype ที่อิงสัดส่วน THC และ CBD บอกอะไรได้มากกว่า กัญชาพันธุ์ไทยอย่างหางกระรอก หางเสือ และตะนาวศรี ได้รับการศึกษาในโครงการวิจัยทางการแพทย์ และมีพันธุ์ใหม่ขึ้นทะเบียนเพิ่มขึ้น แต่ไม่ว่าพันธุ์ใด สถานะทางกฎหมายยังเหมือนกัน

คำถามที่พบบ่อย